Sosyal medyada dolaşan bir söz var: “Zeki insanlar mantıkla ikna eder, ortalama zekadaki insanlar duyguyla, aptal olanlar da statüyle.” Kulağa hoş geliyor ama tam doğru değil. Gerçeği basitçe anlatalım.

Üç farklı ikna yolu

Bir insanı ikna etmenin üç yolu vardır:

1. Mantıkla ikna: Kanıt, sayı, sebep-sonuç gösterirsin. “Bunu yapmalısın çünkü şu veriler bunu söylüyor.” Bu en sağlam yoldur. Bu şekilde ikna olan insan, fikrini kolay kolay değiştirmez.
2. Duyguyla ikna: İnsanın hislerine seslenirsin. “Bunu yaparsan ailen daha mutlu olur.” Bu yöntem insanı harekete geçirir ama tek başına kullanılırsa etkisi geçicidir.
3. Statüyle ikna: “Ben bu işi 20 yıldır yapıyorum, dediğim doğrudur.” Burada kanıt yok, sadece makam var. Bu en zayıf yoldur. Çünkü bir şeyin doğru olması, onu söyleyen kişinin ünlü ya da güçlü olmasına bağlı değildir.

Sözün doğru tarafı

Araştırmalar gösteriyor ki, düşünmeyi seven ve zihnini çok kullanan insanlar genelde mantıklı argümanları tercih eder. İyi argümanı kötüden daha kolay ayırt ederler yani sözün bir doğruluk payı var.

Ama dikkat: Söz biraz yanıltıcı

Üç noktayı atlamamak lazım:

• Duygu kötü bir şey değil. Duygu ile mantık birbirinin düşmanı değil, ortağıdır. En iyi ikna, ikisini birlikte kullanır: hem sağlam kanıt verirsin, hem de karşındakinin kalbine dokunursun.
• Mesele zekâ değil, isteklilik. Çok zeki biri bile yorgunsa ya da umursamıyorsa kestirme yola sapabilir, statüye sığınabilir. Yani bu, sabit bir “zekâ etiketi” değil, o anki duruma bağlı bir tercihtir.
• Statüye güvenmek her zaman yanlış değil. Gerçek bir uzmanın görüşüne dayanmak mantıklıdır. Mesela bir doktor sağlık konusunda konuşuyorsa onu dinlemek doğrudur. Yanlış olan, kanıt yerine sadece “ben büyüğüm, ben bilirim” demektir.

Özet

Sözü şöyle düzeltmek daha doğru olur:

Zeki insan fikrini kanıtla savunur, duyguyla canlandırır, gerektiğinde de gerçek uzmanlığa dayanır. Aptal olan ise kanıtı olmadığı için statüsünün arkasına saklanır.

Kısacası: Bir fikrin değeri, onu kimin söylediğine değil, arkasındaki sağlam akla bağlıdır.

Kalust Şalcıoğlu