Son günlerde birçok kişi aynı şeyi söylüyor: “TL değer kaybediyor, ekonomide işler kötüye mi gidiyor?” Bu kaygı anlaşılır. Çünkü zayıf para birimi çoğu zaman hayat pahalılığı demektir ama tarih bize şunu gösteriyor: Zayıf para her zaman felaket değildir.
Bazı ülkeler bunu fırsata çevirdi, bazıları ise bu yüzden çöktü.
Aradaki fark tek bir şeydi: Zayıf para biriminin nasıl yönetildiği.
Zayıf para ne zaman sorun olur?
Bir ülke:
- Sürekli dış borç alıyorsa
- Üretmeden harcıyorsa
- Para basarak sorun çözmeye çalışıyorsa
- Kuralları sık sık değiştiriyorsa
zayıf para birimi o ülkeyi yoksullaştırır.
Osmanlı’nın son dönemi, Weimar Almanyası ve Arjantin bunun örnekleri. Para değer kaybederken üretim artmadı, güven kayboldu ve sistem çöktü.
Zayıf para ne zaman avantaj olur?
Bir ülke:
- Ürettiğini dünyaya satabiliyorsa
- Zayıf parayı ihracatı artırmak için kullanıyorsa
- Kazandığı parayı teknolojiye ve eğitime yatırıyorsa
- Kurallarını uzun süre değiştirmeden koruyorsa
zayıf para birimi bir kalkınma aracına dönüşür.
Güney Kore ve Çin bunu yaptı. Paraları zayıftı ama üretimleri güçlüydü. Ucuz üretip ihraç ettiler, sonra daha yüksek teknolojili ürünlere geçtiler.
Türkiye için durum ne?
Türkiye bugün tam ortada duruyor.
- TL zayıf
- Üretim var ama yeterince verimli değil
- Enerjide dışa bağımlılık sürüyor
- Teknoloji kullanımı artıyor ama yeterli değil
Yani potansiyel var, ama risk de var.
Yapay zekâ neden önemli?
Eskiden ucuz işçilik tek başına yeterliydi.
Bugün değil.
Yapay zekâ sayesinde:
- Aynı işi daha az kişiyle yapmak mümkün
- Tarımda, sanayide, lojistikte maliyetler düşebiliyor
- Verimlilik artıyor
Bu, Türkiye gibi ülkeler için büyük bir fırsat çünkü maliyet avantajı teknolojiyle birleşirse rekabet gücü artar.
Ama kritik şartlar var
Zayıf TL ancak şu koşullarla işe yarar:
- Enerjiye bağımlılık azalmalı. Aksi halde kur artışı sadece daha pahalı hayat demektir.
- Üretimde verimlilik artmalı. Ucuz ama verimsiz üretim yetmez.
- Teknoloji yatırımı artmalı. Savunmada olan başarı sivil alanlara taşınmalı.
- Kurallara güven olmalı. Hukuk, ekonomi ve kurumlar öngörülebilir olmalı.
Bunlar yoksa zayıf TL çözüm değil, sorunun kendisi olur.
Sonuç
Zayıf TL ne başlı başına iyi, ne de otomatik olarak kötüdür.
Zayıf TL bir araçtır.
Doğru kullanılırsa fırsat yaratır.
Yanlış kullanılırsa yoksullaştırır.
Türkiye için soru şu:
Bu aracı akıllıca mı kullanacağız, yoksa heba mı edeceğiz?
Cevap, önümüzdeki birkaç yıl içinde netleşecek.
Kalust Şalcıoğlu
Yorum yazabilmek için oturum açmalısınız.